Bugünlerde bir kafede otururken ya da sosyal medyada gezinirken mutlaka denk gelmişsinizdir; birinin boynundaki kolyede, bir duvar tablosunda ya da bir tekstil deseninde o tanıdık figür var: Dalları göğe, kökleri toprağa uzanan bir ağaç. Biz ona bugün "estetik bir tasarım" ya da "aile bağlarını simgeleyen modern bir motif" deyip geçiyoruz. Oysa bu sembol, binlerce yıl önce atalarımızın evreni anlamlandırma biçiminin tam kalbinde yer alıyordu.
Türk mitolojisine merak saldığınızda karşınıza çıkan en güçlü imgelerden biri Hayat Ağacı. Ama bunu tozlu tarih kitaplarındaki sıkıcı bir detay gibi düşünmeyin. Eski Türkler için bu ağaç, kelimenin tam anlamıyla evrenin "bağlantı noktasıydı". Kökleriyle yeraltına, gövdesiyle yeryüzüne, dallarıyla gökyüzüne dokunan bu devasa sembol; üç farklı katmanı birbirine bağlayan kozmik bir eksen (bilimsel adıyla Axis Mundi) görevi görüyordu. Kısacası gökle yer arasındaki o görünmez köprü, bu ağacın gövdesinden geçiyordu.
Her Ağaç Aynı Hikâyeyi Anlatmıyor
Mitolojide tek tip bir şablondan bahsetmek imkânsız; coğrafya değiştikçe ağacın hikâyesi de şekil değiştiriyor. Örneğin Altay ve Sibirya anlatılarında kayın ağacı başrolde. Anneliğin ve koruyuculuğun simgesi Umay ile özdeşleştirilen kayın, doğrudan yaşamın başlangıcını ve yeniden doğuşu temsil ediyor. Kimi destanlarda ise karşımıza dokuz dallı bir ağaç çıkıyor ve bu dokuz dal, insan soylarının dünyaya yayılışını simgeliyor. Hatta bazı yaratılış anlatılarında insanın doğrudan ağaçtan türediğine inanılıyor. Yani ağaç sadece gölgesinde dinlenilen bir doğa unsuru değil, doğrudan soyun ve devamlılığın ta kendisi.
Dilek Ağaçları Tesadüf Değil
Bugün Anadolu’nun herhangi bir yerinde dallarına renkli bezler, kurdeleler bağlanmış bir ağaç gördüğümüzde bunu sıradan bir dilek ritüeli sanabiliyoruz. Yazar ve Ressam Nuray Bilgili'nin de dikkat çektiği gibi, aslında bu geleneğin arka planında o kadim "kozmik merkez" inancı yatıyor. İnsanlar yüzyıllar boyunca kutsal kabul ettikleri o merkezler üzerinden dileklerini gökyüzüne, yani Tanrı’ya ulaştırmaya çalışmış. Zamanla formlar değişse de özündeki o "bağ kurma" arzusu hiç kaybolmamış.
Selçuklu’nun taş işçiliğinden çinilere, babaannelerimizin dokuduğu kilimlerden bugünün minimalist takı tasarımlarına kadar uzanan muazzam bir yolculuk bu. Yüzyıllar önce evrenin düzenini açıklamak için çizilen Hayat Ağacı, bugün hâlâ köklerimize tutunup gökyüzüne uzanma çabamızın en zarif özeti olarak yaşamaya devam ediyor.