Karadeniz’in iklim koşulları, Samsun kırsalında yaşamı mevsimlere göre planlamayı zorunlu kılar. Yaz ve sonbahar ayları, kışa hazırlığın yoğunlaştığı dönemlerdir. Bu süreçte yapılanlar yalnızca gıda stoklamakla sınırlı değildir; dayanışma ve bilgi aktarımı da önemli yer tutar. Samsun’un kırsal bölgelerinde yapılan geleneksel kış hazırlıkları, nesiller boyu aktarılan pratiklerle şekillenmiştir.
MEVSİMSEL DÖNGÜ VE PLANLAMA
Kış hazırlıkları, genellikle hasat takvimiyle birlikte başlar. Sebze ve meyvelerin en bol olduğu dönemlerde aileler bir araya gelerek planlama yapar. Hangi ürünün kurutulacağı, hangisinin konserve edileceği önceden belirlenir. Bu planlı yaklaşım, kış aylarında dışa bağımlılığı azaltmayı hedefler.
Samsun kırsalında bu hazırlıklar, sadece ev içi bir faaliyet değildir. Komşular arasında imece usulü yaygındır. Bir evde başlayan hazırlık, ertesi gün başka bir evde devam eder. Böylece iş yükü azalırken sosyal bağlar güçlenir.
KURUTMA VE SAKLAMA YÖNTEMLERİ
Kurutma, Samsun’un kırsal bölgelerinde yapılan geleneksel kış hazırlıkları içinde en yaygın yöntemlerden biridir. Fasulye, patlıcan, biber ve mısır gibi ürünler iplerle asılarak ya da sergilerde kurutulur. Bu yöntem, ürünlerin besin değerini büyük ölçüde korur. Aynı zamanda uzun süre bozulmadan saklanmalarını sağlar.
Saklama alanları da bu kültürün parçasıdır. Evlerin serin odaları, ambarlar ve kilerler kışlık ürünler için ayrılır. Cam kavanozlar, bez torbalar ve ahşap sandıklar geleneksel saklama araçlarıdır. Bu uygulamalar, modern buzdolabı öncesi dönemlerden günümüze taşınmıştır.
SALÇA, KONSERVE VE TURŞU GELENEĞİ
Salça yapımı, kış hazırlıklarının en zahmetli ama en önemli aşamalarından biridir. Domates ve biber, büyük kazanlarda kaynatılır ve güneşte koyulaştırılır. Bu süreç genellikle aile büyüklerinin gözetiminde yürütülür. Ölçüler çoğu zaman deneyime dayanır.
Turşu ve konserve de sofraların vazgeçilmezidir. Lahana, fasulye, salatalık ve yeşil domates sık kullanılan ürünler arasındadır. Bu hazırlıklar, kışın taze sebze ihtiyacını karşılamayı amaçlar. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın geleneksel gıda saklama yöntemlerine dair yayınlarında, bu tür uygulamaların kırsal bölgelerde hâlâ yaygın olduğu belirtilir.
HAYVANSAL ÜRÜNLER VE KIŞA HAZIRLIK
Kırsal Samsun’da kış hazırlıkları yalnızca bitkisel ürünlerle sınırlı değildir. Süt ürünleri de önemli yer tutar. Yaz aylarında yapılan tereyağı ve peynir, kış boyunca tüketilmek üzere hazırlanır. Özellikle tuzlu peynirler, uzun süre dayanması nedeniyle tercih edilir.
Et ürünleri ise daha sınırlı miktarda saklanır. Kurutulmuş et ve kavurma, özel günlerde tüketilmek üzere ayrılır. Bu ürünler, protein ihtiyacını karşılamak açısından değerlidir. Türkiye İstatistik Kurumu’nun kırsal hane tüketim verilerinde, ev yapımı süt ürünlerinin önemli bir paya sahip olduğu vurgulanır.
KIŞ HAZIRLIKLARINDA YAYGIN UYGULAMALAR
|
Uygulama |
Amaç |
|
Sebze kurutma |
Uzun süreli saklama |
|
Salça yapımı |
Yemeklerde temel sos |
|
Turşu kurma |
Vitamin ve lezzet |
|
Peynir hazırlama |
Kışlık protein kaynağı |
|
Tereyağı yapımı |
Dayanıklı yağ elde etme |
|
Mısır saklama |
Temel besin ihtiyacı |
KÜLTÜREL AKTARIM VE İMECE GELENEĞİ
Kış hazırlıkları, genç kuşaklar için bir öğrenme alanıdır. Çocuklar, büyüklerinin yanında bu süreçlere katılarak bilgi edinir. Hangi sebzenin ne kadar kurutulacağı, ne zaman toplanacağı bu şekilde öğretilir. Yazılı tariflerden çok uygulama esastır.
İmece geleneği, bu kültürün en güçlü yönlerinden biridir. Birlikte çalışmak, hem işi hızlandırır hem de dayanışmayı artırır. Bu süreçte sohbetler edilir, geçmiş anılar paylaşılır. Böylece Samsun’un kırsal bölgelerinde yapılan geleneksel kış hazırlıkları, sosyal hafızayı canlı tutar.
MODERN YAŞAMDA GELENEĞİN SÜRDÜRÜLMESİ
Günümüzde market ürünlerinin yaygınlaşması, bu hazırlıkları kısmen azaltmıştır. Ancak birçok kırsal aile, geleneksel yöntemleri tamamen terk etmemiştir. Ev yapımı ürünlerin daha doğal ve güvenilir olduğu düşüncesi hâlâ yaygındır. Bu nedenle kış hazırlıkları, daha küçük ölçekli de olsa sürdürülür.
Bazı aileler, şehirde yaşayan yakınları için de kışlık ürün hazırlar. Bu durum, kırsal-şehir bağını güçlendirir. Geleneksel yöntemler, modern yaşamla uyumlu biçimde devam eder. Böylece kültürel süreklilik sağlanır.
SIKÇA SORULAN SORULAR
Kış hazırlıkları ne zaman başlar?
Genellikle yaz sonu ve sonbahar başında, hasat dönemine paralel olarak başlar.
En yaygın hazırlık türleri nelerdir?
Sebze kurutma, salça, turşu ve süt ürünleri hazırlığı en yaygın olanlardır.
Bu gelenek günümüzde devam ediyor mu?
Evet, özellikle kırsal kesimde ve aile geleneğine önem veren evlerde sürdürülmektedir.