Yaylacılıkta ciddi değişim

YAYLACILIKTA CİDDİ DEĞİŞİM YAŞANMAKTA / Prof. Dr. Bekir ŞİŞMAN

Şehirlerimizde görülen teknolojik gelişmelere paralel sosyal ve kültürel değişim sürecinden; önce ilçelerimiz, daha sonra da köylerimiz etkilenmiştir. Özellikle televizyonun ve motorlu tarım araçlarının köylere ulaşmasıyla birlikte sözlü kültür yaratmaları büyük bir zafiyete uğramıştır. Teknoloji merkezli kültürel değişim süreci nihayet 2000 ila 3000 metre yükseklikte bulunan ve özellikle Türkler açısından her zaman gizemli, mistik ve huzurlu mekânlar olarak addedilen yüce dağ başlarına; Karadeniz’in bereketli yaylalarına kadar ulaşmıştır. Bu süreç kültür bilimi açısından yaylacılığın işlevsel özeliklerine çoğunlukla istenmedik yönde bir etki yapmıştır.

Yayla şenliklerinde görülen geleneksel yapıdan turistik amaçlı şenlik yapısına geçiş ve bazı ekonomik beklentiler, yaylacılıkta yaşanan yapısal değişimi de tetiklemektedir. Ayrıca yaşanan modernleşme süreci, hayvancılığın gerilemesi, ekonomik ve teknolojik gelişmeler yapıyı etkileyen diğer faktörler olmuştur.

Bu bağlamda yaylacılığımızda kimi yapısal ve işlevsel değişimler de söz konusu olmuştur. Bu konuda sizlere bazı somut örnekler sunmak istiyorum:

Bugün artık yolu, elektriği ve suyu olmayan yayla evi yok gibidir. Elektrikle birlikte televizyon hatta çanak antenler yayla evlerine kadar girmiş; akşam oturmaları ve eğlenceleri, hatta sözlü kültür üretme gelenekleri bundan olumsuz etkilenmiştir.

Daha önce sallama ve dövme yayıkta tereyağı elde etme geleneği bugün elektrikli yayıkların kullanımıyla ortadan kalmış ve yayık sallarken ortaya çıkan sözlü ürünler de artık üretilemez hale gelmiştir. Yine tuzlanarak saklanan tereyağı, peynir, çökelek gibi süt ürünleri, buzdolabı yahut derin dondurucularda korunmaya başlanmıştır.

Daha önce evlerin ocaklarında kara ateş denilen bir ateş yakılırdı. Bunların üzerinden zincirlerle tencereler ve çeşitli kaplar asılır; bu kaplarda su ısıtılır ve yemek yapılırdı. Daha sonra kuzine türü sobalar kullanılmaya başlandı. Günümüzde ise yemekler daha çok gazlı ocaklarda pişirilmekte; ancak hayvancılıkla uğraşan ailelerde kuzine sobada yemek pişirme ve yal ısıtma geleneği devam ettirilmektedir.

Eskiden un, değirmende öğütülür, ambarlara doldurulurdu. 9-10 ay ambarda koruma altına alınan un yavaş yavaş tüketilirdi. Şimdilerde ise, buğday da yetiştirilmediğinden daha çok un, çuvallar halinde alınıp tüketilmektedir.

Ahşap evlerin yerini bugün taş ve betonarme evler almaktadır. Bu tarz evler sağlam ve dayanıklı olsa da sağlık açısından avantajlı olmayan bir durum sergilemektedir. Ancak,  betonarme evler daha güvenlikli olduğundan demirbaş eşyalar mevsimsel olarak taşınmak yerine, yayla evlerinde sürekli olarak bırakılmaktadır.

Özel araç sayısının çoğalması, araç kiralama imkânının artması ve özellikle hayvancılığın ve hayvansal üretimin azalması, yayladaki otlaklardan eşit biçimde istifade edilmesini de amaçlayan aynı anda ve birlikte yaylaya çıkma geleneğinin bozulmasına zemin hazırlamıştır. Köydeki ailelerin artık birlikte değil de birbirlerinden bağımsız olarak, farklı zamanlarda yaylaya çıkışları, yaylaya çıkış esnasında icra edilen sözlü gelenek ürünlerinin artık icra edilememesini netice vermiştir.

Günümüz yayla evlerinde yıkanmak içi şofben kullanmak, çamaşırları makineye atmak; beyazlatıcı ve bitten arındırıcı olarak kullanılan ocak külü yerine markalı deterjanları tercih etmek artı lüks sayılmayan sıradan uygulamalar halini almıştır.

Yayla şenlikleri sırasında her obanın bir kemençecisi yahut davul-zurna ekibi olurdu. Günümüzde ise elektronik ortamda büyük daireler şeklinde horon icra edilmekte ve türkü söyleyen sanatçının sesi mikrofon aracılığıyla şenliğin her yanına ulaştırılmaktadır.

Geleneğin en önemli özelliği sürdürülebilir olmasıdır. Sürdürülebilirlik ise ihtiyaca bağlıdır. İhtiyaç ortadan kalkarsa gelenekte de zorunlu bir değişim ve evirilme görülebilir. Yaylacılıkta da yaşanan budur. İşlevsel özellikler daha fazla değişirken, yapısal özellikler daha az değişmektedir.

YORUM EKLE
YORUMLAR
Mehmet BOZKURT
Mehmet BOZKURT - 3 ay Önce

Emeğinize sağlık hocam.

banner650

banner826