Samsun’un ilçelerinde günlük konuşma dili, coğrafi konum ve geçmişten gelen kültürel etkileşimlerle farklılık gösteriyor. Çarşamba’dan Kavak’a, Vezirköprü’den Bafra’ya kadar birçok ilçede kendine özgü söyleyişler ve kelimeler kullanılıyor. İşte Samsun’un dikkat çeken yöresel kelimeleri ve ilçe ilçe şive özellikleri...
Karadeniz ile Anadolu arasında önemli bir geçiş noktası olan Samsun, yalnızca doğal ve kültürel zenginlikleriyle değil, yöresel konuşma biçimleriyle de dikkat çekiyor.
İlçeler arasında kullanılan bazı kelimeler, vurgu biçimleri ve fiil çekimleri farklılık gösterirken, bazı söyleyiş özellikleri ise Samsun genelinde ortak olarak kullanılıyor.
ÇARŞAMBA’DA “GI GI” DİKKAT ÇEKİYOR
Samsun’un doğu ilçeleri arasında kendine özgü konuşma biçimiyle öne çıkan Çarşamba yöresinde, özellikle hitap ve vurgularda kullanılan “gı” ve “gı gı” ifadeleri dikkat çekiyor.
Kaynaklarda Çarşamba söyleyişiyle özdeşleştiği aktarılan bu ifadelerin yanı sıra “gelinli, gidinli” gibi yöresel fiil yapılarının da kullanıldığı belirtiliyor.
KAVAK’TA “GELİEN Mİ, GİDEYEN Mİ?”
Samsun’un güney ilçelerinden Kavak’ta ise konuşma tarzında ve fiil çekimlerinde farklı söyleyiş biçimleri öne çıkıyor.
Yörede soru ve yönelim kalıplarının daha yayvan söylendiği belirtilirken, “gelien mi, gideyen mi” gibi ifadelerin kullanıldığı aktarılıyor.
Kavak, konumu nedeniyle Karadeniz ve Anadolu ağızlarının geçiş özelliklerini de taşıyan ilçeler arasında gösteriliyor.
VEZİRKÖPRÜ’DE “GELİNLİ, GİDİNLİ” SÖYLEYİŞİ
Vezirköprü yöresinde de Çarşamba’ya benzer şekilde bazı yöresel fiil ekleri ve sözel kalıplar kullanılıyor.
Özellikle “gelinli, gidinli” tarzındaki ifadelerin yöresel konuşma içerisinde belirgin olduğu aktarılıyor.
SAMSUN GENELİNDE “DA” VE “AZ” KULLANIMI
İlçe farklılıklarının yanında Samsun genelinde karşılaşılan bazı ortak söyleyiş özellikleri de bulunuyor.
Cümle sonunda kullanılan “da” veya “dağ”, konuşmaya rica, ısrar ya da vurgu anlamı katabiliyor.
Örneğin günlük konuşmada “geldim dağ” veya “kek yap da” gibi kullanımlara rastlanabiliyor.
Bunun yanı sıra “az” kelimesinin de kısa süreli duraklama ya da bir anlık yardım isteme durumlarında kullanıldığı aktarılıyor. “Az gel”, “az dur” gibi ifadeler buna örnek gösteriliyor.
SAMSUN’UN YÖRESEL KELİMELERİ
Samsun ve çevresinde kullanılan bazı kelimeler ise standart Türkçeden farklı anlamlarıyla dikkat çekiyor:
Aura / Auraya: Orası, oraya
Aytak puyt: Eğri büğrü, düzensiz
Badal: Merdiven
Çangal: Fasulye sırığı
Çörtük: Armudun küçüğü, küçük yaban armudu
Dağnamak: Kınamak, ayıplamak
Dekmük: Tekme
Eğnime: Üstüme, üzerime
Gal: Evlenmemiş genç kız
Gatu vaz: Güçlü, kuvvetli erkek
Haşıl: Çok kaynayan, yaklaşılmayacak kadar sıcak şey
İmci: Şimdi
Mada: Can, istek
Pazl baç: Mısır ekmeği
Puar: Su kuyusu, çeşme
Sile: Ağzına kadar tam dolu
Sırgan: Isırgan otu
Şora: Şurası
Uyuntu: Tembel, uyuşuk kimse
Üskes: Kesinlikle, mutlaka
Üvez: Küçük sinek
Zımzık: Yumruk
“GAPı” VE “GADAŞIM” GİBİ SÖYLEYİŞLER
Samsun ağzında bazı ünsüz değişimleri de dikkat çekiyor. Kaynaklarda kelime başındaki “k” sesinin “g”ye, “t” sesinin ise “d”ye dönüşebildiği belirtiliyor.
Bu nedenle standart Türkçedeki:
Kardeşim → Gadaşım
Kapı → Gapı
Tekme → Dekmük
gibi yöresel söyleyişlerle karşılaşılabiliyor.
AÇIK “E” SESİ SAMSUN AĞZININ ÖZELLİKLERİNDEN
Samsun yöresindeki konuşma biçiminin dikkat çeken özelliklerinden biri de “e” sesinin açık ve yayvan telaffuz edilmesi olarak aktarılıyor.
Özellikle “55”, “mendil”, “zengin” ve “belli” gibi kelimelerde “e” sesinin daha açık, “a”ya yaklaşan bir tonlamayla söylendiği belirtiliyor.
BATI İLÇELERİNDE MÜBADİL KÜLTÜRÜNÜN İZLERİ
Bafra, Alaçam, 19 Mayıs ve Yakakent çevresinde ise Balkan ve Rumeli göçlerinin konuşma biçimine yansıdığı aktarılıyor.
Bu bölgelerde daha yumuşak ve melodik bir tonlamanın öne çıktığı, geçmişten gelen mübadil kültürünün de günlük konuşmalarda bazı izlerini koruduğu belirtiliyor.
GÜNEY İLÇELERİNDE ANADOLU ETKİSİ
Vezirköprü, Havza, Ladik, Kavak ve Asarcık ilçelerinde ise Amasya, Çorum ve Tokat çevresiyle olan kültürel etkileşimin konuşma diline yansıdığı aktarılıyor.
Bu ilçelerde Anadolu’ya özgü bazı ses ve hitap biçimleri öne çıkarken, Kavak ve Asarcık gibi geçiş bölgelerinde Karadeniz ve Anadolu ağızlarının bir arada görülebildiği belirtiliyor.
ŞEHİR MERKEZİNDE STANDART TÜRKÇE BASKIN
Atakum, İlkadım, Canik ve Tekkeköy gibi kent merkezlerinde ise yoğun göç ve kentleşmenin etkisiyle standart Türkçenin daha baskın olduğu görülüyor.
Bununla birlikte köklü ailelerde ve farklı göç gruplarının bulunduğu çevrelerde yöresel söyleyişlerin izlerinin devam ettiği aktarılıyor.
Samsun’un ilçelerinde kullanılan bu kelime ve söyleyişler, kentin coğrafi yapısı, göç geçmişi ve kültürel çeşitliliğinin günlük konuşma dilindeki yansımaları olarak dikkat çekiyor.
