Samsun denildiğinde akla ilk olarak 19 Mayıs 1919, Karadeniz ve tarihi liman kenti geliyor. Ancak şehrin adı da en az tarihi kadar dikkat çekici bir geçmişe sahip.
Bugünkü Samsun adının kökeni konusunda farklı görüşler bulunurken, tarih araştırmalarında öne çıkan çizgi Amisos’tan Samsun’a uzanan isim değişimi oluyor. Şehrin adı farklı dönemlerde farklı dillerde ve biçimlerde kullanıldı; Türklerin bölgeye hakim olmasıyla birlikte “Samsun” adı giderek yerleşti.
SAMSUN’DAN ÖNCE AMİSOS VARDI
Samsun kent tarihinin en çok bilinen antik adı Amisos. Kentin kuruluşu, MÖ 6. yüzyılda bölgeye gelen Miletlilerle ilişkilendiriliyor.
Ancak bölgedeki yerleşim tarihi Amisos’tan çok daha eski. Tekkeköy, Dündartepe ve Kaledoruğu gibi merkezlerde yapılan çalışmalar, Samsun çevresinde tarih öncesi dönemlere kadar uzanan yerleşimlerin bulunduğunu ortaya koyuyor.
Amisos ise konumu sayesinde kısa sürede Karadeniz’in önemli ticaret merkezlerinden biri haline geldi. Şehrin Sinop ile Trabzon arasındaki konumu ve iç bölgelere ulaşım imkanları, liman kentinin önemini artırdı.
AMİSOS İSMİNİN KÖKENİ DE TARTIŞMALI
“Samsun’un adı Amisos’tan geliyor” şeklindeki genel anlatının yanında, Amisos adının kendisinin nereden geldiği konusunda da farklı görüşler bulunuyor.
Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Amisos’un doğrudan Yunanca bir kelime olduğu görüşünün kesin olmadığını; adın Yunan öncesi Anadolu kökenli olabileceğine ilişkin görüşlerin de bulunduğunu belirtiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi de benzer şekilde adın daha eski Anadolu kökenleriyle bağlantılı olabileceğine dikkat çekiyor.
Bu nedenle Samsun adının kökenini tek bir kelimeye bağlamak yerine, antik dönemden Orta Çağ’a uzanan dil ve telaffuz değişimleriyle değerlendirmek gerekiyor.
ROMA DÖNEMİNDE İSİM DEĞİŞTİ
Amisos, Roma döneminde de önemli bir şehir olmayı sürdürdü.
Roma İmparatoru Pompeius, MÖ 64 yılında kente geldiğinde şehrin adını Pompeiopolis olarak değiştirdi. Ancak bu isim uzun süre kullanılmadı ve Amisos adı yeniden öne çıktı.
Yani Samsun tarihinde isim değişikliği yalnızca Türklerin bölgeye gelişinden sonra yaşanan bir süreç değildi. Kent, Roma döneminde de farklı bir isimlendirmeyle karşı karşıya kaldı.
“SAMSUN” ADI NE ZAMAN ORTAYA ÇIKTI?
Bugün kullandığımız Samsun adının belirgin şekilde ortaya çıkışı Türklerin bölgeye hakim olduğu döneme denk geliyor.
- ve 13. yüzyıllara ait Türk kaynaklarında Samsun adına rastlanırken, aynı dönemlerde Batı kaynaklarında Sampson biçiminin kullanıldığı görülüyor. Kaynaklarda bu iki adlandırmanın Amisos isminden dönüşerek ortaya çıktığı aktarılıyor.
Bu süreçte şehirde yeni bir Türk yerleşimi de oluştu. Kaynaklarda bu bölüm “Müslüman Samsun” olarak anılırken, eski yerleşim bölgesi bir süre daha Bizans ve Cenevizlilerin kontrolünde kaldı.
PEKİ “SAMPSON” NEREDEN ÇIKTI?
Samsun isminin tarihindeki ilginç ayrıntılardan biri de Sampson adı.
Türk kaynaklarında Samsun, Batı kaynaklarında ise Sampson şeklindeki kullanım, Orta Çağ boyunca aynı şehir için farklı adlandırmaların yaşadığını gösteriyor. Zamanla Samsun biçimi Türkçe kullanımdaki kalıcı şehir adına dönüştü.
Dolayısıyla “Amisos bir anda Samsun oldu” demek yerine, isimde yüzyıllara yayılan bir dönüşüm yaşandığını söylemek daha doğru.
“CANİK” SAMSUN’UN ESKİ ADI MI?
Samsun tarihi anlatılırken sıkça karşılaşılan bir başka isim de Canik.
Ancak Canik ile Samsun aynı şeyi ifade etmiyordu. Osmanlı döneminde şehir Samsun adıyla anılırken, Canik daha geniş bir idari bölgenin ve sancağın adı olarak kullanıldı.
Bu nedenle “Samsun’un eski adı Canik’ti” ifadesi tarihsel açıdan eksik kalıyor.
KARA SAMSUN ADI NEREDEN GELİYOR?
Samsun tarihindeki bir diğer dikkat çekici isim ise Kara Samsun.
Pers İmparatoru Darius döneminde Amisos’un yaklaşık 3 kilometre batısında yeni bir yerleşim oluşturulduğu ve bu bölgenin daha sonraki dönemlerde Kara Samsun olarak anıldığı aktarılıyor.
Orta Çağ'da ise şehir iki farklı yerleşim alanının varlığıyla dikkat çekti. Müslümanların yaşadığı Samsun'un yanında Hristiyan ve Cenevizlilerin bulunduğu bölüm de uzun süre varlığını sürdürdü.
SAMSUN İSMİNE DAİR HANGİ İDDİALAR VAR?
Samsun adının kökeni konusunda zaman zaman farklı halk anlatıları da ortaya atılıyor. Bunlar arasında “Samson” adıyla bağlantı kurulması veya başka kelimelerden türetildiği yönündeki iddialar bulunuyor.
Ancak TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sam’ın torunları”, Tevrat’taki Samson veya Türkçedeki “samson” kelimesiyle bağlantı kurulmasını tarihsel bir köken açıklaması olarak değil, yakıştırma olarak değerlendiriyor.
Bu nedenle tarihsel kaynaklarda desteklenen Amisos → Samsun/Sampson → Samsun çizgisiyle, sonradan ortaya çıkan halk anlatılarını birbirinden ayırmak gerekiyor.
OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E SAMSUN
Osmanlı döneminde şehir için Samsun adı kullanılmaya devam etti. İdari yapılanmada ise Canik adı öne çıktı.
Cumhuriyet dönemindeki idari düzenlemelerle Samsun vilayet haline geldi ve şehir günümüzde kullanılan Samsun adıyla varlığını sürdürdü.
SAMSUN’UN İSİM YOLCULUĞU
Antik dönem: Amisos
Roma dönemi: Amisos ve kısa süreli Pompeiopolis kullanımı
Orta Çağ: Samsun ve Batı kaynaklarında Sampson
Osmanlı dönemi: Samsun; bölgesel idari yapı için Canik
Cumhuriyet dönemi: Samsun
SONUÇ
Bugünkü Samsun’un adı, tek bir dönemde ortaya çıkmış basit bir isim değişikliğinin sonucu değil. Şehrin binlerce yıllık geçmişinde farklı kültürler, devletler ve diller kentin adını farklı biçimlerde kullandı.
Amisos’tan Samsun’a uzanan bu dönüşüm, Karadeniz’in önemli liman kentlerinden birinin tarih boyunca geçirdiği değişimin de izlerini taşıyor. Bugün kullandığımız Samsun adı ise özellikle Türklerin bölgeye hakim olduğu Orta Çağ'dan itibaren belirginleşerek kalıcı hale geldi.
