Samsun denildiğinde akıllara Karadeniz kültürü, güçlü bir şehir kimliği ve farklı ilçelerde birbirinden farklı gelenekler geliyor. Peki Samsunluların kökeni nereden geliyor?
Tarihî kaynaklar, bugünkü Samsun nüfusunun tek bir kökenden oluşmadığını ortaya koyuyor. Bölgenin yüzyıllar boyunca aldığı göçler ve farklı dönemlerde yaşanan iskân hareketleri, Samsun'un demografik ve kültürel yapısını oluşturdu.
Ancak önemli bir ayrıntı var: Günümüzde yaşayan Samsunluların hangi tarihî topluluktan geldiğini kesin oranlarla ortaya koyan bir resmi nüfus istatistiği bulunmuyor. TÜİK'in güncel nüfus sisteminde doğum yeri, nüfusa kayıtlı olunan yer, vatandaşlık ve iç göç gibi bilgiler tutuluyor; etnik köken üzerinden bir nüfus dağılımı yayımlanmıyor.
SAMSUN’DA TÜRK VE TÜRKMEN YERLEŞİMİ
Samsun ve çevresinin Türklerin bölgeye yerleşmesi açısından önemli bir tarihî geçmişi bulunuyor. Ondokuz Mayıs Üniversitesi tarafından yayımlanan bir çalışmada, Canik sahasının Türkleşmesinde Danişmentliler ve diğer Türk beyliklerinin etkili olduğu, Danişmentlilerin Bafra ve Çarşamba çevresine Türk nüfus iskân ettiği aktarılıyor.
Bölgenin tarihindeki önemli topluluklardan biri de Çepniler oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 13. yüzyılda Sinop çevresinde yoğun bir Çepni topluluğu bulunuyor ve Çepniler, Samsun-Giresun arasındaki Canik bölgesinin fethinde önemli rol oynuyordu.
Osmanlı dönemine ait kayıtlarda da Samsun ve çevresinde Çepni adını taşıyan yerleşimlere rastlanıyor. Bu durum, Çepnilerin bölgenin tarihî Türk nüfusu içerisindeki yerini gösteren unsurlardan biri olarak değerlendiriliyor.
KIRIM VE KAFKASYA’DAN SAMSUN’A BÜYÜK GÖÇ
Samsun'un bugünkü demografik yapısını değiştiren en önemli gelişmelerden biri ise 19. yüzyıldaki Kırım ve Kafkasya göçleri oldu.
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri'ne göre özellikle 19. yüzyılın ortalarından itibaren Kırım ve Kafkasya'dan çok sayıda göçmen Samsun'a yerleşti.
Osmanlı arşivlerinde de Samsun İskelesi'nin Kafkas muhacirlerinin Anadolu'ya sevk edildiği önemli noktalardan biri olduğu görülüyor. 1861 tarihli bir arşiv belgesinde Taman İskelesi'nden Samsun'a gelen Kabartay muhacirlerinden söz ediliyor.
Kafkasya'dan gelenler arasında Çerkes, Abaza ve Nogaylar gibi topluluklar da bulunuyordu. Samsun ve çevresinde bazı gruplar iskân edilirken, bir bölümü Anadolu'nun farklı bölgelerine gönderildi.
BALKANLARDAN GELEN MÜBADİLLER
Samsun'un nüfus yapısında önemli iz bırakan bir diğer büyük göç dalgası ise Balkanlardan gelenler oldu.
Lozan sonrasında gerçekleştirilen nüfus mübadelesi kapsamında Yunanistan'dan Türkiye'ye gelen çok sayıda Müslüman nüfus Samsun ve ilçelerine yerleştirildi. DOKAP'ın Samsun tarihçesine ilişkin çalışmasında, 1923 yılı sonlarında başlayan iskân sürecinde yaklaşık 24 bin göçmenin Samsun ve ilçelerine yerleştirildiği belirtiliyor.
Selanik, Kavala ve İskeçe gibi bölgelerden gelen mübadiller Samsun'un farklı noktalarına yerleştirilirken, özellikle Bafra çevresinde Balkan göçlerinin önemli izleri oluştu.
Ondokuz Mayıs Üniversitesi'ndeki bir araştırmaya göre Bafra'ya yerleşen göçmenler arasında Kafkas, Kırım ve Arnavut göçmenlerinin yanı sıra Yunanistan ve Bulgaristan'dan gelen gruplar da bulunuyordu.
SAMSUN’UN İLÇELERİNDE GÖÇ İZLERİ
Göçlerin Samsun'un her bölgesinde aynı şekilde gerçekleşmediği görülüyor.
Örneğin Bafra, Balkan göçmenlerinin önemli yerleşim alanlarından biri olurken; Samsun'un doğusundaki bazı ilçelerde Kafkasya'dan gelen toplulukların yerleşimleri öne çıktı.
Samsun Valiliğinin 19 Mayıs ilçesine ilişkin tarihçesinde de bölge halkının Dağıstan ve Kafkasya'dan, Yugoslavya ve Yunanistan'dan gelen göçlerle zenginleştiği belirtiliyor. Aynı kaynak, bölgede daha önce Türkmen yerleşimlerinin bulunduğunu da aktarıyor.
SAMSUN’UN KÜLTÜRÜ DE BU GÖÇLERLE ŞEKİLLENDİ
Samsun'daki kültürel çeşitlilik, nüfus hareketlerinin izlerini bugün de taşıyor.
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri'ne göre kentte Karadeniz, Rumeli ve Kafkas kültürlerine ait halk oyunlarının bir arada görülmesi, geçmişte yaşanan göçlerin kültürel hayata etkisini gösteriyor.
Kemençe eşliğinde horonlardan Rumeli oyunlarına, Kafkas oyunlarından farklı yöresel geleneklere kadar uzanan kültürel yapı, Samsun'un neden farklı geleneklerin kesiştiği şehirlerden biri olduğunu ortaya koyuyor.
PEKİ SAMSUNLULARIN KÖKENİ NE?
Tarihî verilere bakıldığında Samsunlular için “tek bir kökenden geliyorlar” demek doğru olmaz.
Bugünkü Samsun toplumunun oluşumunda;
- Bölgenin tarihî Türk ve Türkmen yerleşimleri,
- Çepni ve diğer Türkmen topluluklarının bölgedeki tarihî varlığı,
- Kırım ve Kafkasya'dan gelen muhacirler,
- Balkanlardan gelen göçmen ve mübadiller,
- Cumhuriyet döneminde Samsun'a yönelen iç göçler
gibi farklı nüfus hareketlerinin etkisi bulunuyor.
Bu nedenle “Samsunlu” kimliği, tek bir soy veya coğrafyadan ziyade yüzyıllar boyunca farklı toplulukların aynı şehir ve çevresinde buluşmasıyla oluşan tarihî bir şehir kimliği olarak değerlendirilebilir.
