Sorumluluk alamayan insanları hepimiz tanırız. Bir ihtiyacımız olduğunda ya da bir iş yapılması gerektiğinde, genellikle aramaktan kaçındığımız kişiler sorumsuz bireylerdir. Böyle insanları eşimiz, arkadaşımız ya da iş ortağımız olarak da görmek istemeyiz. Çünkü sorumluluk duygusunun zayıf olduğu yerde güven duygusu da zayıflar.
Elbette hiçbir ebeveyn çocuğunun sorumsuz bir birey olarak yetişmesini istemez. Ancak çoğu zaman onları üzmemek, yormamak ya da zorlamamak adına çocuklara yeterince sorumluluk veremeyiz. Oysa çocuklarımızın sağlıklı ilişkiler kurabilen, başarılı bir kariyere sahip ve güvenilir yetişkinler olmalarını istiyorsak, sorumluluk bilinci üzerinde okul öncesi dönemden itibaren bilinçli şekilde çalışmamız gerekir. Peki bunu nasıl yapabiliriz?
Sorumluluk, Ebeveynle Başlar
Öncelikle sorumluluk sahibi ebeveynler olmalıyız. Çünkü çocuklar en güçlü öğrenmeyi gözlem yoluyla yapar ve ebeveynlerini model alırlar. Kendimize şu soruları sormak bu noktada önemlidir:
Günlük rutinleri ertelemeye meyilli miyim, yoksa zamanında mı yerine getiriyorum?
İlaçlarımı düzenli alıyor muyum?
Borçlarımı ve sorumluluklarımı ciddiye alıyor muyum?
Randevulara zamanında gelir miyim?
Verdiğim sözleri tutar mıyım?
Yaptığım işleri gelişigüzel mi yoksa elimden gelenin en iyisiyle mi yaparım?
Sorumluluk bilinci gelişmemiş ebeveynlerin, sorumluluk sahibi çocuklar yetiştirmesi oldukça zordur. Çünkü bu beceriyi çocuklara aktaracak iç disiplin henüz oluşmamıştır. Sorumluluk uzun süreli takip, kararlılık ve pekiştirme gerektirir. Eğer ebeveyn olarak bu tutarlılığı gösterebiliyorsak, sorumluluğun yarısını zaten yerine getirmiş oluruz.
Çocuklarda Sorumluluğu Geliştirmek İçin Pratik Öneriler
Çocuğun yaşına uygun sorumluluklar verin; siz hatırlatmadan bunu yapmaya başladığında yeni sorumluluklar ekleyin.
Çocuğun yeterliliklerini iyi tanıyın. Başarısız olacağı sorumluluklar vermek motivasyonunu kırar.
Ebeveynler kurallara bağlı kalmalı ve geri adım atmayacaklarını net biçimde göstermelidir.
Sorumluluk davranışının kalıcı hâle gelmesi için düzenli pekiştirme şarttır.
Çocuğa görevi tamamlaması için zaman tanıyın; başında bekleyerek baskı oluşturmayın.
Günlük öz bakım alışkanlıklarını sorumluluk alanına dâhil edin (diş fırçalama, el yıkama gibi).
Yaşlara Göre Örnek Sorumluluklar
1 Yaş
Bu dönemde çocuklar günlük rutinlere dâhil edilebilir. Giyinirken kollarını kaldırmak, pantolonunu çıkarırken yardım etmek, basit yönergeleri yerine getirmek (oyuncağını getirmek gibi) sorumluluğun ilk adımlarıdır.
2–3 Yaş
Oyuncaklarını toplamak
Bulaşık makinesinden çıkanları gruplamak
Kirli çamaşırlarını sepete koymak
Çorapları eşlemek
Masasını toplamak ve silmek
4–5 Yaş
Bulaşık makinesine yıkanacakları yerleştirmek
Masayı hazırlamak
Yemek masasını temizlemek
Geri dönüşümleri ayırmak
Oyuncak dolaplarını belirlenen düzene göre düzenlemek
Kendi tabak ve çatalını yıkamak
6 Yaş (Anasınıfı Dönemi)
Basit sandviç veya salata hazırlamak
Çamaşır asmak ve katlamak
Odasını süpürmek
Okul çantasını kontrol edip hazırlamak
Ev ödevini zamanında yapmak
Çöpü kapıya koymak
Beslenmesini ebeveynle birlikte planlamak
Okuldan sonra beslenme çantasını ve suluğunu yıkamak
Sorumluluk bilinci, yalnızca bireysel değil toplumsal açıdan da büyük önem taşır. Pek çok sosyal sorun, insanların görev ve sorumluluklarını fark edememelerinden kaynaklanır. Çocuklara küçük yaşlardan itibaren sorumluluk öğretmek; onların kendilerine, ailelerine ve topluma karşı bilinçli bireyler olmalarını sağlar.
Sorumluluğun önemini kavrayan çocuklar okulda daha başarılı olur, sosyal ilişkilerinde daha güçlü bağlar kurar ve yetişkinlik yaşamına daha donanımlı adım atar. Kurallara bağlı, tutarlı ve kararlı bir ebeveyn tutumu; sorumluluk bilincinin yerleşmesinde en temel etkendir.
Sorumluluk bilinci küçük yaşlarda kazandırıldığında, çocuklar sadece kurallara uyan bireyler değil; yaşamın her alanında güvenilir, bilinçli ve güçlü yetişkinler hâline gelir.
Meltem ERDEMLİ
Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Uzmanı
meltemerdemli@gmail.com